Themadossier: verweesde werken

Algemeen

Een verweesd werk of ‘orphan work’ kan worden gedefinieerd als een door het auteursrecht beschermd werk (of door een naburig recht beschermde prestatie), waarvan de auteursrechthebbende niet kan worden geïdentificeerd en/of gelokaliseerd door iemand die van dit werk gebruik wil maken en hiervoor de vereiste toestemming zoekt. In een dergelijke situatie kan de gebruiker beslissen om ofwel van het werk geen gebruik te maken, ofwel het werk toch te gebruiken (bv. digitaliseren en online mededelen via internet) en het risico te nemen om eventueel navolgend veroordeeld te worden tot het betalen van een schadevergoeding aan de rechthebbende die toch zou opduiken. In het eerste geval wordt waardevol cultureel materiaal niet gebruikt. Niet alleen de gebruiker zelf maar ook de gehele samenleving is hiervan het slachtoffer, aangezien niemand zal kunnen genieten van het hergebruik van werken. Dit is duidelijk niet in het algemeen belang, zeker niet in situaties waarin de rechthebbenden zich niet zouden verzet hebben tegen dit gebruik, indien zij wel zouden gelokaliseerd geweest zijn.

De problematiek van verweesde werken is in belangrijke mate tijdsgebonden. Alhoewel ieder werk een ‘wees’ kan worden, ongeacht zijn leeftijd, situeren de meeste problemen zich bij ‘oude’ werken, werken die niet langer gepubliceerd of beschikbaar worden gesteld of werken van onbekende origine. Over het algemeen kan gesteld worden dat hoe ouder een werk is, hoe meer waarschijnlijk het is dat het een verweesd werk kan worden.

Het is belangrijk om te benadrukken dat het probleem van verweesde werken zich enkel voordoet wanneer de toestemming van de rechthebbende vereist is. Dit is niet het geval voor materiaal dat zich in het publiek domein bevindt, zoals werken waarvan de auteursrechtelijke beschermingstermijn verstreken is (zijnde 70 jaar na het overlijden van de auteur, als die bekend is). Ook wanneer een uitzondering op het auteursrecht kan worden aangegrepen, stelt het probleem zich niet. Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan de uitzondering van artikel XI.190.12° WER, dat de reproductie door voor het publiek toegankelijke bibliotheken, musea en archieven toelaat voor bewaring of preservatie van de werken uit hun collecties. Digitalisering (maar niet de online mededeling) van verweesde werken voor preserveringsdoeleinden is dus legitiem perfect mogelijk.

De Richtlijn (EU)

Op 8 oktober 2012 keurde de Raad een richtlijn goed inzake bepaalde toegestane gebruikswijzen van verweesde werken. Richtlijn 2012/28/EU van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 inzake bepaalde toegestane gebruikswijzen van verweesde werken (hierna: de Richtlijn) beoogt de digitale ontsluiting te vergemakkelijken van bepaalde auteursrechtelijk beschermde werken (publicaties en andere geschriften, audiovisuele werken en fonogrammen, GEEN FOTO’S OF ANDERE GRAFISCHE WERKEN) die opgenomen zijn in de verzameling van voor het publiek toegankelijke bibliotheken, onderwijsinstellingen en musea, alsmede archieven, instellingen voor audiovisueel en cinematografisch erfgoed en publieke omroeporganisaties. Wanneer deze organisaties auteursrechtelijk beschermde werken willen reproduceren of (online) beschikbaar willen stellen, dan is in beginsel de voorafgaande toestemming van de rechthebbenden van deze werken vereist. Wanneer het, na het te goeder trouw uitvoeren van een zorgvuldig onderzoek conform de in de richtlijn gestelde criteria, niet mogelijk is gebleken om de rechthebbende(n) van een werk te achterhalen wordt gesproken van een verweesd werk. Dit verweesde werk kan volgens de richtlijn worden gereproduceerd en (online) beschikbaar worden gesteld zonder toestemming van de rechthebbende(n). Het zorgvuldig onderzoek dient voorafgaand aan de reproductie of het (online) beschikbaar stellen van het werk of fonogram plaats te vinden. De bronnen die voor elke categorie van werken of fonogrammen in kwestie geschikt zijn, worden volgens de richtlijn door elke lidstaat in overleg met rechthebbenden en gebruikers bepaald, en omvatten ten minste de in de bijlage bij de richtlijn opgesomde relevante nationale bronnen.

De memo van de Europese Commissie kondigt aan dat de nieuwe Richtlijn m.b.t. verweesde werken “Europa ’s bibliotheken, archieven, instellingen voor audiovisueel erfgoed, publieke omroeporganisaties en andere instellingen die taken van openbaar belang vervullen een gepast juridisch kader geeft om grensoverschrijdende toegang tot verweesde werken in hun collectie mogelijk te maken”. Helaas zijn de meeste commentaren het erover eens dat de richtlijn noch massadigitalisering noch grootschalige preservatie van het omvangrijke Europese culturele erfgoed zal faciliteren of bevorderen. De Richtlijn lijkt aldus op voorhand een maat voor niets te zijn. Het pijnpunt van de richtlijn blijft immers de vraag hoe een culturele erfgoedinstelling met miljoenen items in haar collectie kan doorgaan met digitaliseren indien het voor ieder item een voorafgaandelijke zorgvuldig onderzoek (diligent search) moet ondernemen.

De Belgische wet

Op 20 juli 2015 werd in het Belgisch Staatsblad de wet gepubliceerd ‘houdende de omzetting van de Europese Richtlijn van 25 oktober 2012’. Belgische instellingen moeten dus deze regelgeving nakomen. De wettekst is een getrouwe omzetting van de Richtlijn. Dezelfde principes gelden dus. Ook hier vallen auteursrechtelijk beschermde foto’s en ander grafische werken niet onder de toepassing van de wet. De instellingen moeten een zorgvuldig onderzoek uitvoeren vooraleer ze gebruik kunnen maken van het verweesd werk.

Koninklijke besluiten

Er werden twee Koninklijke Besluiten op 17 oktober 2016 goedgekeurd, en gepubliceerd in Belgisch Staatsblad op 29/11/2016. Concreet worden via deze KB’s twee aspecten geregeld:

Meer informatie